ابزار جراحی (Surgical Instruments) وسایل خاصی هستند که توسط جراحان و تیم پزشکی در اتاق عمل برای انجام عمل‌های جراحی استفاده می‌شوند. این ابزارها برای برش، نگه‌داری، سوزاندن، بخیه زدن، بررسی و سایر اقدامات ضروری در حین جراحی طراحی شده‌اند.

انواع ابزار جراحی

انواع ابزار جراحی شامل ابزار برش، ابزار نگه‌دارنده، ابزار بخیه‌زنی، ابزار معاینه و بازکننده، ابزار الکتروکوتر و ابزار ویژه جراحی‌های خاص می باشد.

1. ابزار برش

برای برش بافت‌ها، پوست یا استخوان استفاده می‌شوند و شامل اسکالپل تیغه جراحی برای ایجاد برش‌های دقیق، قیچی جراحی مانند قیچی متیزن بام (Mayo) یا قیچی ایلیس و استئوتوم  برای برش استخوان می باشد.

2. ابزار نگه‌دارنده

برای نگه‌داشتن بافت‌ها، رگ‌ها یا سوزن بخیه استفاده می‌شوند و شامل فورسپس مانند فورسپس آدسون یا فورسپس هموستات، پنس برای برداشتن اجسام ریز یا نگه‌داشتن بافت‌ها و کلمپ مانند کلمپ بووا برای مسدود کردن روده هستند.

3. ابزار بخیه‌زنی

برای بستن زخم یا اتصال بافت‌ها مانند سوزن‌گیر برای نگه‌داشتن سوزن بخیه، منگنه جراحی برای بستن سریع زخم یا قطع عضو است.

4. ابزار معاینه و بازکننده

برای باز نگه‌داشتن محل جراحی یا باز کردن مجاری بدن شامل رتکتور مانند رتکتور فارابوف یا رتکتور خودکار و دیلاتور برای گشاد کردن مجاری مانند رگ یا دهانه رحم است.

5. ابزار الکتروکوتر

برای سوزاندن بافت یا قطع آن با جریان الکتریکی شامل الکتروکوتر برای انعقاد خونریزی و بای پولار برای جراحی‌های ظریف مانند جراحی مغز است.

6. ابزار ویژه جراحی‌های خاص

ابزار ویژه جراحی‌های خاص شامل ابزار ارتوپدی مانند اره جراحی یا دریل استخوان، ابزار چشم‌پزشکی مانند اسپکولوم چشم و ابزار قلب و عروق مانند فورسپس عروقی است.

جنس ابزار جراحی:

معمولاً از فولاد ضدزنگ (Stainless Steel) یا تیتانیوم ساخته می‌شوند تا ضدزنگ و قابل استریل باشند. برخی ابزارها یک‌بارمصرف (پلاستیکی) هستند.

استریلیزاسیون:

ابزار جراحی باید قبل از استفاده استریل شوند تا از عفونت جلوگیری شود. روش‌های استریل‌کردن شامل اتوکلاو (بخار تحت فشار)، گاز اتیلن اکساید و پلاسما است.

کاربرد ابزار جراحی در ایجاد دسترسی به محل جراحی، کنار زدن و نگهداری بافت‌ها، کنترل خونریزی، جداسازی و برداشتن بافت‌ها، ترمیم و اتصال بافت‌ها، جراحی‌های تخصصی، پایان جراحی و پانسمان است. ابزارهای جراحی برای انجام اعمال مختلف در طول جراحی طراحی شده‌اند و کاربردهای گسترده‌ای در تمامی رشته‌های پزشکی دارند.

هر ابزار جراحی برای هدف خاصی طراحی شده و استفاده صحیح از آن‌ها دقت جراح را افزایش می‌دهد. برخی ابزارها عمومی هستند مثل اسکالپل یا فورسپس و برخی دیگر مخصوص جراحی‌های خاص مثل ابزارهای مغز و اعصاب یا زنان است.

ضرورت ابزار جراحی در پزشکی

ابزارهای جراحی جزو اساسی و غیرقابل‌حذف در علم پزشکی هستند و بدون آن‌ها، انجام اعمال جراحی دقیق، ایمن و مؤثر غیرممکن خواهد بود. دلایل اصلی ضرورت این ابزارها عبارتند از انجام جراحی‌های دقیق و کنترل‌شده، کاهش خطر عفونت و عوارض جراحی، افزایش سرعت و کارایی جراحی، انجام جراحی‌های کم‌تهاجمی (لاپاراسکوپی و رباتیک)، نجات جان بیماران در شرایط اورژانسی، جراحی‌های اورژانس هستند.

چرا ابزار جراحی ضروری است؟

دقت جراحی را افزایش می‌دهند، از عفونت و خونریزی جلوگیری می‌کنند،زمان عمل را کوتاه‌تر و بهبودی را سریع‌تر می‌کنند، جراحی‌های کم‌تهاجمی و تخصصی را ممکن می‌سازند و در شرایط اورژانس، جان بیماران را نجات می‌دهند. به‌طور خلاصه، بدون ابزار جراحی، علم پزشکی به‌صورت امروزی وجود نداشت و بسیاری از بیماری‌ها غیرقابل‌درمان بودند.

نگهداری از ابزارهای جراحی

نگهداری صحیح از ابزارهای جراحی طول عمر آن‌ها را افزایش داده و از عفونت‌های بیمارستانی جلوگیری می‌کند. در این راهنما، روش‌های اصولی نگهداری ابزارهای جراحی را بررسی می‌کنیم.

 مرحله ۱: تمیز کردن اولیه

ابزارها را ظرف ۲۰ دقیقه پس از استفاده در محلول آنزیمی مخصوص قرار دهید. از برس نرم ضدزنگ برای تمیز کردن شیارها و مفاصل استفاده کنید. برای ابزارهای دارای لوله (مثل تروکارها) از شست‌شوی تحت فشار استفاده نمایید. هرگز ابزارها را به مدت طولانی در محلول کلراید نگذارید (سبب خوردگی می‌شود). از برس‌های فلزی استفاده نکنید.

مرحله ۲: ضدعفونی کردن

مرحله ۳: بازرسی و تعمیر

یک چک‌ لیست برای بازرسی ابزار جراحی تهیه نمایید. این چک لیست می تواند شامل  بررسی تیزی تیغه‌ها (اسکالپل، قیچی)، تست عملکرد مفاصل (فورسپس، سوزن‌گیر)، کنترل علائم خوردگی یا رنگ‌پریدگی باشد. همچنین ابزارهای معیوب اگر ممکن است باید تعمیر شوند و در غیر این صورت از چرخه استفاده خارج گردند

۲. روش‌های صحیح نگهداری

برای ذخیره‌سازی کوتاه‌مدت ابزار جراحی را  در محفظه‌های استریل با پوشش آنتی‌میکروبیال و محیط خشک و خنک (دمای ۱۸-۲۲°C) نگهداری کنید. برای ذخیره‌سازی بلندمدت ابزار جراحی را در کابینت‌های مخصوص با رطوبت زیر ۷۰% و با سیلیکاژل برای جذب رطوبت نگهداری کنید. ابزارهای حساس را نیز در پک‌های وکیوم قرار دهید.

در مورد ابزارهای فولادی ضدزنگ مفاصل را با روغن مخصوص ماهانه روغن کاری کنید. از تماس با محلول‌های سالین به مدت طولانی اجتناب کنید. ابزارهای تیتانیومی را با محلول‌های غیرکلراید شست‌شو کرده و جدا از ابزار فولادی ذخیره‌سازی کنید. ابزارهای الکترونیکی مثل الکتروکوتر را با الکل ۷۰% (نه غوطه‌وری کامل) تمیز کنید. بررسی سیم‌ها و اتصالات قبل از هر استفاده الزامی است.

۴. برنامه زمان‌بندی نگهداری

۵. اشتباهات رایج در نگهداری

اشتباهات رایج در نگهداری ابزار جراحی شست‌ شوی ابزارها با آب داغ (سبب تثبیت پروتئین‌ها می‌شود)، استفاده از برس‌های سیمی برای تمیز کردن، خشک کردن ناکامل قبل از استریل‌کردن، نگهداری ابزارهای مرطوب در محفظه، مخلوط کردن ابزارهای مختلف در یک ظرف، استفاده از روغن‌های صنعتی برای مفاصل، انباشتن ابزارها روی هم، نادیده گرفتن علائم خوردگی اولیه، استفاده از محلول‌های اسیدی برای ابزارهای تیتانیومی و عدم ثبت تاریخ استریل روی بسته‌ها است.

نتیجه‌گیری:

اصول طلایی نگهداری ابزار جراحی عبارتند از : تمیز کردن فوری پس از استفاده، استریل‌کردن اصولی با روش مناسب، نگهداری در محیط مناسب (دما و رطوبت کنترل‌شده)، بازرسی منظم و تعمیر به موقع و آموزش مستمر پرسنل می باشد. رعایت این اصول هزینه‌های بیمارستان را کاهش داده و ایمنی بیماران را تضمین می‌کند. برای ابزارهای خاص همیشه دستورالعمل سازنده را مطالعه کنید.